Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực tiếp tục diễn biến nhanh, phức tạp, cạnh tranh chiến lược, biến động kinh tế, công nghệ và các thách thức an ninh phi truyền thống đang tác động ngày càng sâu rộng đến quá trình phát triển của mỗi quốc gia, đối ngoại ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc tạo lập môi trường hòa bình, huy động nguồn lực bên ngoài và mở rộng không gian phát triển. Đối với Việt Nam, đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa tiếp tục được triển khai theo hướng chủ động, tích cực hội nhập quốc tế sâu rộng, hiệu quả. Trên cơ sở đó, các địa phương đang từng bước cụ thể hóa chủ trương, đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước thành các chương trình, kế hoạch phù hợp với tiềm năng, lợi thế và yêu cầu phát triển của mình. Là thành phố cảng có vị trí quan trọng trong mạng lưới giao thông, logistics và kinh tế biển, Hải Phòng đang đứng trước những cơ hội mới để mở rộng quan hệ quốc tế, thu hút nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu.

1. Bối cảnh toàn cầu và yêu cầu đổi mới tư duy đối ngoại

Cục diện địa chính trị và địa kinh tế thế giới đang có nhiều thay đổi sâu sắc. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn diễn ra trên nhiều lĩnh vực, từ thương mại, đầu tư đến công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và kiểm soát chuỗi cung ứng. Trong khi đó, xung đột khu vực, biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, an ninh mạng và các vấn đề an ninh phi truyền thống tiếp tục đặt ra những thách thức mới đối với quá trình phát triển của các quốc gia. Trong bối cảnh đó, đối ngoại không chỉ là hoạt động duy trì và phát triển quan hệ giữa các quốc gia, mà ngày càng gắn chặt với phát triển kinh tế, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao vị thế quốc gia.

Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống chủ trương, chính sách về đối ngoại và hội nhập quốc tế, trong đó có Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới. Những định hướng này đặt yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả hội nhập, phát huy nội lực, tranh thủ ngoại lực, chủ động tham gia và đóng góp tích cực vào các cơ chế hợp tác quốc tế. Đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa được triển khai theo hướng vừa giữ vững lợi ích quốc gia - dân tộc, vừa mở rộng quan hệ hợp tác với các đối tác trên nhiều lĩnh vực. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động của tình hình thế giới. Trong quá trình đó, hội nhập quốc tế ngày càng được xác định là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội; trong đó, các địa phương giữ vai trò trực tiếp trong việc chuyển hóa chủ trương, chính sách thành các hoạt động hợp tác cụ thể, gắn với nhu cầu và lợi ích phát triển của địa phương.

2. Hải Phòng chủ động cụ thể hóa đường lối đối ngoại gắn với yêu cầu phát triển

Bám sát chủ trương, đường lối của Trung ương, Hải Phòng đang từng bước cụ thể hóa định hướng đối ngoại gắn với mục tiêu phát triển thành phố, phát huy lợi thế của một đô thị cảng, trung tâm công nghiệp, logistics và kinh tế biển.

Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/01/2019 của Bộ Chính trị xác định mục tiêu xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố đi đầu cả nước trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là động lực phát triển của vùng Bắc Bộ và cả nước, có công nghiệp hiện đại, thông minh, bền vững, hệ thống giao thông kết nối thuận lợi với trong nước và quốc tế, đồng thời trở thành trọng điểm dịch vụ logistics và trung tâm quốc tế về giáo dục, đào tạo, nghiên cứu, ứng dụng và phát triển khoa học - công nghệ, kinh tế biển. Nghị quyết cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố công nghiệp phát triển hiện đại, thông minh, bền vững tầm cỡ khu vực Đông Nam Á; tầm nhìn đến năm 2045 trở thành thành phố có trình độ phát triển cao trong nhóm các thành phố hàng đầu châu Á và thế giới.

Trong định hướng đó, hoạt động đối ngoại địa phương không thể tách rời yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Mỗi hoạt động đối ngoại cần hướng tới những kết quả cụ thể hơn như mở rộng thị trường, thu hút đầu tư, kết nối doanh nghiệp, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực, mở rộng hợp tác khoa học - giáo dục và quảng bá hình ảnh thành phố. Đây cũng là quá trình chuyển từ tư duy “đối ngoại để mở rộng quan hệ” sang “đối ngoại để tạo thêm nguồn lực và không gian phát triển”.

3. Phát huy lợi thế thành phố cảng trong mạng lưới hợp tác quốc tế

Lợi thế nổi bật của Hải Phòng là vị trí cửa ngõ quốc tế của khu vực phía Bắc, hệ thống cảng biển, kết nối giao thông đa phương thức và nền tảng công nghiệp ngày càng phát triển. Hệ thống hạ tầng giao thông kết nối đường biển, đường bộ, đường sắt và hàng không tạo điều kiện để Hải Phòng tăng cường kết nối với các trung tâm kinh tế trong nước và quốc tế. Đây là cơ sở quan trọng để thành phố phát triển logistics, thương mại quốc tế, công nghiệp hỗ trợ và các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Cùng với hạ tầng, khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đang đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế của thành phố. Sự hiện diện của các doanh nghiệp và tập đoàn quốc tế tạo thêm cơ hội để Hải Phòng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, từng bước nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước và mở rộng hợp tác về công nghệ, quản trị và đào tạo nhân lực.

Từ góc độ đối ngoại, yêu cầu đặt ra là phải chuyển những lợi thế về vị trí địa lý và hạ tầng thành lợi thế kết nối quốc tế. Muốn vậy, hoạt động đối ngoại cần ngày càng bám sát nhu cầu phát triển của thành phố, của doanh nghiệp và các ngành kinh tế trọng điểm. Thay vì chỉ tập trung vào việc mở rộng số lượng quan hệ, cần quan tâm hơn đến chất lượng và hiệu quả hợp tác; xác định rõ đối tác, nhu cầu hợp tác, lĩnh vực ưu tiên, phương thức kết nối và cơ chế theo dõi kết quả sau ký kết.

4. Đối ngoại địa phương: từ kết nối đến tạo giá trị

Trong giai đoạn mới, hiệu quả của đối ngoại địa phương không chỉ được thể hiện qua số lượng đoàn ra, đoàn vào, hội nghị hay thỏa thuận hợp tác, mà ngày càng cần được đánh giá bằng những kết quả cụ thể đối với phát triển thành phố. Đó có thể là một dự án đầu tư được xúc tiến thành công; một doanh nghiệp Hải Phòng tìm được đối tác mới; một công nghệ được chuyển giao; một chương trình đào tạo nhân lực quốc tế được triển khai; một thị trường xuất khẩu mới được mở rộng hoặc một sáng kiến hợp tác được chuyển hóa thành chương trình, dự án cụ thể. Theo hướng đó, Hải Phòng cần tiếp tục xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa đối ngoại với đầu tư, thương mại, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, du lịch và phát triển doanh nghiệp. Các cơ quan, đơn vị cần chủ động xác định nhu cầu hợp tác quốc tế, xây dựng danh mục đối tác tiềm năng và chuẩn bị các dự án, chương trình hợp tác có khả năng triển khai.

Đặc biệt, cần hình thành quy trình hợp tác theo hướng xác định nhu cầu - tìm kiếm đối tác - kết nối - đàm phán - ký kết - triển khai - theo dõi - đánh giá hiệu quả, qua đó hạn chế tình trạng hợp tác dừng lại ở việc ký kết văn bản mà chưa tạo ra kết quả thực chất. Đây là bước chuyển quan trọng từ “quản lý hoạt động đối ngoại” sang “quản trị hiệu quả đối ngoại”, trong đó dữ liệu, thông tin và khả năng phân tích nhu cầu của địa phương, doanh nghiệp và đối tác quốc tế trở thành những yếu tố ngày càng quan trọng.

5. Sức mạnh tổng hợp từ chính quyền, doanh nghiệp và người dân

Đối ngoại và hội nhập quốc tế là quá trình có sự tham gia của nhiều chủ thể. Chính quyền giữ vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ; doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp tham gia thị trường và chuỗi giá trị toàn cầu; các cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu góp phần tạo dựng nguồn nhân lực và tri thức; người dân là cầu nối quan trọng trong giao lưu văn hóa và quảng bá hình ảnh địa phương.

Chính quyền: kiến tạo môi trường hợp tác

Các cấp chính quyền cần chủ động xác định nhu cầu kết nối quốc tế gắn với lợi thế và định hướng phát triển của từng địa bàn; tăng cường cung cấp thông tin về môi trường đầu tư, thương mại, du lịch và các cơ hội hợp tác; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các cam kết hội nhập và thị trường quốc tế. Cùng với đó, công tác thông tin đối ngoại, lễ tân đối ngoại và hỗ trợ đoàn quốc tế cần tiếp tục được chuyên nghiệp hóa, góp phần xây dựng hình ảnh một chính quyền cởi mở, minh bạch, thân thiện và đồng hành cùng doanh nghiệp.

Doanh nghiệp: lực lượng trực tiếp hội nhập

Trong quá trình hội nhập, doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị gia tăng. Doanh nghiệp Hải Phòng cần chủ động nâng cao năng lực quản trị, chất lượng sản phẩm, tiêu chuẩn môi trường, khả năng đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế và năng lực tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, cần tăng cường kết nối với doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, phát triển nhà cung ứng và nâng cao giá trị đóng góp cho nền kinh tế địa phương.

Giáo dục và đào tạo: xây dựng nguồn nhân lực hội nhập

Hội nhập sâu rộng đòi hỏi nguồn nhân lực không chỉ có chuyên môn mà còn có ngoại ngữ, kỹ năng số, năng lực thích ứng và hiểu biết về môi trường quốc tế. Các cơ sở giáo dục và đào tạo cần mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường trao đổi học thuật, nghiên cứu chung, đào tạo theo nhu cầu của doanh nghiệp và từng bước hình thành nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của các ngành kinh tế mới.

Người dân: chủ thể của hình ảnh thành phố

Trong hội nhập quốc tế, hình ảnh địa phương được tạo dựng không chỉ qua các sự kiện chính thức mà còn qua từng trải nghiệm của du khách, nhà đầu tư, chuyên gia và đối tác quốc tế. Mỗi cán bộ, đảng viên và người dân có thể góp phần xây dựng hình ảnh Hải Phòng văn minh, thân thiện, năng động và hội nhập. Việc nâng cao ý thức về văn hóa ứng xử, ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp quốc tế và hiểu biết về thành phố sẽ góp phần tạo nên sức mạnh mềm của Hải Phòng trong quá trình hội nhập.

6. Từ “mở cửa” đến “kết nối sâu” và “kiến tạo giá trị”

Bối cảnh mới đang đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức triển khai đối ngoại địa phương. Hải Phòng không chỉ cần mở rộng quan hệ, mà quan trọng hơn là phải kết nối đúng đối tác, đúng nhu cầu và tạo ra kết quả cụ thể.

Trong thu hút đầu tư, trọng tâm cần từng bước chuyển từ thu hút dự án theo số lượng sang lựa chọn những dự án phù hợp với định hướng phát triển, có hàm lượng công nghệ, khả năng lan tỏa và liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Trong hợp tác quốc tế, cần chuyển từ những chương trình hợp tác dàn trải sang các lĩnh vực có lợi thế và có khả năng tạo giá trị như logistics, cảng biển, công nghiệp công nghệ cao, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh, năng lượng sạch, khoa học - công nghệ, giáo dục và du lịch.

Trong thông tin đối ngoại, cần chuyển mạnh từ cung cấp thông tin một chiều sang xây dựng hệ sinh thái thông tin số đa nền tảng, đa ngôn ngữ, lấy dữ liệu và nhu cầu của từng nhóm đối tượng làm cơ sở để thiết kế sản phẩm truyền thông phù hợp.

Đặc biệt, cần coi dữ liệu đối ngoại là một nguồn lực phục vụ hoạch định chính sách. Việc số hóa thông tin về đối tác, thỏa thuận quốc tế, dự án đầu tư, nhu cầu hợp tác của doanh nghiệp, thị trường và mạng lưới chuyên gia sẽ giúp nâng cao khả năng dự báo, kết nối và theo dõi hiệu quả hợp tác.

7. Cùng đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới

Từ đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước đến hoạt động đối ngoại của địa phương là một quá trình cụ thể hóa liên tục, trong đó mỗi địa phương vừa thực hiện chủ trương chung, vừa phát huy lợi thế và chủ động tìm kiếm những không gian phát triển mới. Với vị trí của một thành phố cảng, trung tâm công nghiệp và logistics, Hải Phòng có điều kiện để đóng vai trò ngày càng rõ nét trong mạng lưới kinh tế khu vực và quốc tế. Nghị quyết số 45-NQ/TW đã đặt ra định hướng xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố công nghiệp hiện đại, thông minh, bền vững, có năng lực kết nối quốc tế và từng bước vươn tới nhóm các thành phố phát triển cao của châu Á và thế giới.

Để hiện thực hóa định hướng đó, đối ngoại Hải Phòng cần tiếp tục đổi mới theo hướng chủ động, chuyên nghiệp, thực chất và lấy hiệu quả phát triển làm thước đo. Mỗi quan hệ đối tác, mỗi chương trình hợp tác và mỗi hoạt động đối ngoại cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển thành phố, hướng tới mục tiêu huy động nguồn lực bên ngoài, mở rộng không gian phát triển và nâng cao vị thế của Hải Phòng.

Từ “mở cửa” để hội nhập, đến “kết nối” để hợp tác và “kiến tạo” để tạo giá trị, đối ngoại đang trở thành một trong những phương thức quan trọng để Hải Phòng chủ động nắm bắt cơ hội, thích ứng với biến động và tiến tới một vị thế mới trong mạng lưới các đô thị và nền kinh tế khu vực, quốc tế.