Nhằm kiện toàn bộ máy và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đối ngoại trong tình hình mới, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 306/2026/NĐ-CP ngày 03/8/2026 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Ngoại giao. Một trong những điểm nhấn quan trọng của Nghị định này là việc xác lập rõ ràng các nhiệm vụ chiến lược của Bộ Ngoại giao trong việc đồng hành, hỗ trợ và định hướng cho các địa phương đẩy mạnh công tác đối ngoại, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Vị thế và chức năng quản lý nhà nước thống nhất

Theo Nghị định, Bộ Ngoại giao là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước thống nhất về đối ngoại, bao gồm: công tác ngoại giao nhà nước, biên giới, lãnh thổ quốc gia, công tác về cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, bảo hộ công dân, điều ước quốc tế, thỏa thuận quốc tế và quản lý các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài.

Đặc biệt, Bộ Ngoại giao giữ vai trò là cơ quan tham mưu định hướng chiến lược cho Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư về đối ngoại. Trong đó, nội dung “đối ngoại tại địa phương” được khẳng định là một mảng công tác thường xuyên, trọng yếu mà Bộ có trách nhiệm hướng dẫn, lãnh đạo và chỉ đạo.

Đối ngoại địa phương: Trọng tâm hướng về phát triển và hội nhập

Nghị định 306/2026/NĐ-CP dành riêng khoản 14, Điều 2 để quy định chi tiết về công tác đối ngoại địa phương, thể hiện tầm nhìn của Chính phủ trong việc coi địa phương là những thực thể năng động trong hội nhập quốc tế. Các nhiệm vụ cụ thể bao gồm:

• Định hướng và giải pháp tổng thể: Bộ Ngoại giao có nhiệm vụ nghiên cứu, tổng hợp, tham mưu và đề xuất các chủ trương, chính sách, định hướng và cơ chế phối hợp để giải quyết các vấn đề đối ngoại của địa phương. Điều này đảm bảo các hoạt động đối ngoại của các tỉnh, thành phố như Hải Phòng luôn đi đúng đường lối của Đảng và pháp luật của Nhà nước.

• Hỗ trợ thúc đẩy hợp tác quốc tế: Bộ Ngoại giao đóng vai trò kết nối, hỗ trợ các địa phương thúc đẩy hợp tác quốc tế về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quảng bá hình ảnh địa phương tới các đối tác nước ngoài và các tổ chức quốc tế. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các địa phương tận dụng "sức mạnh mềm" và các nguồn lực chất lượng cao từ bên ngoài phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

• Quản lý hội nghị, hội thảo quốc tế: Bộ Ngoại giao quản lý nhà nước đối với các hội nghị, hội thảo quốc tế tại Việt Nam theo quy định, đảm bảo các sự kiện lớn diễn ra tại địa phương tuân thủ đúng quy trình đối ngoại và an ninh quốc gia.

Đối với các địa phương có đường biên giới hoặc có số lượng công dân đi lao động, học tập ở nước ngoài lớn, Nghị định 306/2026/NĐ-CP xác lập cơ chế phối hợp chặt chẽ:

• Trong quản lý biên giới, lãnh thổ: Bộ Ngoại giao chủ trì, phối hợp với các bộ và địa phương liên quan đề xuất các chủ trương, chính sách về quản lý biên giới, lãnh thổ quốc gia. Đồng thời, Bộ hướng dẫn và kiểm tra các địa phương thực hiện các điều ước quốc tế về biên giới, ký kết hợp tác giữa các địa phương biên giới với nước láng giềng và báo cáo định kỳ về tình hình quản lý, bảo vệ biên giới.

• Trong công tác lãnh sự và bảo hộ công dân: Bộ Ngoại giao quản lý và chỉ đạo công tác lãnh sự của các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và cả các cơ quan ngoại vụ của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Điều này đảm bảo việc xử lý các vụ việc lãnh sự liên quan đến người nước ngoài tại địa phương hoặc bảo hộ công dân địa phương ở nước ngoài được thực hiện thống nhất, kịp thời và đúng luật pháp quốc tế.

Cơ cấu tổ chức hướng tới tính chuyên sâu và hỗ trợ thực địa

• Để thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ nêu trên, cơ cấu tổ chức của Bộ Ngoại giao gồm 24 tổ chức nòng cốt. Trong đó, có những đơn vị giữ vai trò "cầu nối" trực tiếp với địa phương như:

• Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa: Đây là đơn vị đầu mối chuyên trách trong việc quản lý và hỗ trợ các hoạt động đối ngoại của địa phương, đồng thời triển khai các chương trình ngoại giao văn hóa để quảng bá hình ảnh các vùng miền Việt Nam ra thế giới.

• Sở Ngoại vụ Thành phố Hồ Chí Minh: Một đơn vị trực thuộc Bộ đặt tại địa phương để phục vụ các nhiệm vụ đối ngoại tại khu vực phía Nam.

• Ủy ban Biên giới quốc gia: Cơ quan chuyên môn phối hợp sát sao với các địa phương biên giới để giữ vững chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.

Việc ban hành Nghị định 306/2026/NĐ-CP tạo nên một động lực mới cho công tác đối ngoại địa phương. Nghị định khẳng định một quan điểm xuyên suốt: Bộ Ngoại giao không chỉ làm nhiệm vụ đại diện quốc gia mà còn là lực lượng phục vụ phát triển, là "hậu phương vững chắc" hỗ trợ các địa phương vươn ra biển lớn.

Với các địa phương đang bứt phá mạnh mẽ như Hải Phòng, những quy định mới tại Nghị định 306 sẽ là hành lang pháp lý thông thoáng để thành phố chủ động hơn trong việc xúc tiến đầu tư, chuyển giao công nghệ và xây dựng bản sắc đối ngoại riêng biệt. Sự đồng hành của Bộ Ngoại giao theo quy định tại Nghị định này được kỳ vọng sẽ giúp các địa phương chuyển hóa các cam kết quốc tế thành những dự án dân sinh thực chất, đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.

Nghị định số 306/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 03 tháng 8 năm 2026, thay thế các quy định trước đây không còn phù hợp. Đây là cột mốc quan trọng để xây dựng một nền ngoại giao Việt Nam toàn diện, hiện đại, nơi mỗi địa phương đều là một nhịp cầu vững chắc nối liền Việt Nam với thế giới.